Apache OpenOffice Wiki - User contributions [en]

Монгол хэл дээр(In Mongolian language)

2009-04-13T19:12:32Z

Erdee:

[[Category:Mn.openoffice.org]]

== OpenOffice.org ВиКи хуудсанд тавтай морилно уу? ==

Энэ хуудсаа MN -ийн ЭХЛЭЛ ХУУДСААС эхлэхээр боллоо(маш зөв)

Энэ хуудсыг ашиглаад монгол хэлээр ОпенОфисын баримтуудыг бичээд явна.

Монгол хэлээр ажиллах ОпенОфис.орг болон OpenOffice.org т хамааралтай монгол хэл дээр бичигдсэн ВиКи хуудаснуудыг
'''[[:Category:Mn.openoffice.org| Ангилалаар]]''' харж болно.

Category:Mn.openoffice.org

2009-04-13T19:09:29Z

Erdee:

{{Mn.OOo}}
[[Category:NLC]]
Энэ ангилалд монгол native-lang [[MN]] төслөөр үүсгэсэн болон хэрэглэдэг баримтууд хадгалагдана.

Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийг Зураглах

2008-12-09T12:49:53Z

Erdee:

[[Category:Mn.openoffice.org]]

Энд төвөгтэй бичвэрийг зураглахыг ашиглах баримт бичгүүдийн тохируулгыг тодорхойлно.
Энэ даалгаварыг сонгохдоо:
'''Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийг зураглах(харуулах)''' сонгоно.

=== Цуваа дарааллыг шалгах ===
Тай мэт зарим хэлнүүдэд бичгийн дүрэмд зарим тодорхой хэдэн тэмдэгтүүд нэгнийхээ ард орж болохгүй гэсэн дүрэмтэй байдаг. Хэрэв '''оруулах дараал шалгах (SIC)''' үйлдэл зөвшөөрөгдсөн бол нэг тэмдэгтийн дараа тодорхой тэмдэгт оруулахгүй гэдгийг, хэрэв дүрмээр заагдсан байвал ОпенОфис.орг гүйцэтгэж чадна.

=== Дараалал шалгагчийн хэрэглэ ===
Тай гэх мэт хэлнүүдийн хувьд оруулах дараалал шалгах-ийг зөвшөөрөгдсөнийг тэмдэглэж ажиллана.

=== Хориглох ===
Хориотой тэмдэгтүүдийн хослолуудыг хэрэглэх болон хэвлэхээс сэргийлэнэ.

=== Курсорын хяналт ===
...

[[Mongolian_script_(Монгол_бичиг)]] үндсэн хуудас руу буцах үед хэрэглэ.

MN

2008-12-09T12:37:44Z

Erdee:

{{Mn.OOo}}
== ОпенОфисын Монгол Вики-д тавтай морил ==
OpenOffice.org-н монгол хэлний төслийн баг http://mn.openoffice.org энэ Вики хуудсыг зохион байгуулалт, хамтын ажиллагаа, ерөнхий даалгавар боловсруулах зэрэг үйл ажиллагаандаа хэрэглэдэг билээ. Ерөнхий даалгавар гэдгийн доор [http://mn.openoffice.org/servlets/ProjectMailingListList Шуудангийн жагсаалт] эсвэл [http://mn.openoffice.org/servlets/ProjectIssues Issue Tracker (Алдаа шинжээч)] зэргээр хийгдэж хэлэлцэгдэж байдаг асуудлуудаас хялбар нийтийн шинжтэй зүйлсийг ойлгож болно.

Энэ Вики дэх монгол хэлний төслийн бүх хуудсууд (<tt>/MN</tt>) ангилал доор орших ба '''[[:Category:Mn.openoffice.org|Mn.OpenOffice.org]] Ангилалаар''' хандах боломжтой.

[[Category:Project]][[Category:NLC]][[Category:Mn.openoffice.org]]

Монгол хэл дээр(In Mongolian language)

2008-12-09T12:36:06Z

Erdee:

[[Category:Mn.openoffice.org]]

== OpenOffice.org ВиКи хуудсанд тавтай морилно уу? ==

Энэ хуудсаа MN -ийн ЭХЛЭЛ ХУУДСААС эхлэхээр боллоо(маш зөв)

Энэ хуудсыг ашиглаад монгол хэл дээр ОпенОфисын баримтуудыг монгол хэл дээрээ бичээд явна

Монгол хэлээр ажиллах ОпенОфис.орг болон OpenOffice.org т хамааралтай монгол хэл дээр бичигдсэн ВиКи хуудаснуудыг
'''[[:Category:Mn.openoffice.org| Ангилалаар]]''' харж болно.

Монгол хэл дээр(In Mongolian language)

2008-12-09T12:06:43Z

Erdee:

[[Category:Mn.openoffice.org]]

== OpenOffice.org ВиКи хуудсанд тавтай морилно уу? ==

Энэ хуудсыг ашиглаад монгол хэл дээр ОпенОфисын баримтуудыг монгол хэл дээрээ бичээд явна

Монгол хэлээр ажиллах ОпенОфис.орг болон OpenOffice.org т хамааралтай монгол хэл дээр бичигдсэн ВиКи хуудаснуудыг
'''[[:Category:Mn.openoffice.org| Ангилалаар]]''' харж болно.

Монгол хэл дээр(In Mongolian language)

2008-12-09T12:04:36Z

Erdee:

[[Category:Mn.openoffice.org]]

== OpenOffice.org ВиКи хуудсанд тавтай морилно уу? ==

Энэ хуудсыг ашиглаад монгол хэл дээр ОпенОфисын баримтуудыг монгол хэл дээрээ бичээд явна

Монгол хэлээр ажиллах ОпенОфис.орг болон OpenOffice.org т хамааралтай монгол хэл дээр бичигдсэн бүх ВиКи хуудаснуудыг
'''[[:Category:Mn.openoffice.org|Mn.OpenOffice.org]] -д Ангилалаар''' харж болно.

Монгол хэл дээр(In Mongolian language)

2008-12-09T11:58:42Z

Erdee:

[[Category:Mn.openoffice.org]]

== OpenOffice.org хуудсанд тавтай морилно уу? ==

Энэ хуудсыг ашиглаад монгол хэл дээр ОпенОфисын баримтуудыг монгол хэл дээрээ бичээд явна

'''[[:Category:Mn.openoffice.org|Mn.OpenOffice.org]] -д Ангилалаар''' хандана.

Монгол хэл дээр(In Mongolian language)

2008-12-09T11:56:14Z

Erdee:

[[Category:Mn.openoffice.org]]
Энэ хуудсыг ашиглаад монгол хэл дээр ОпенОфисын баримтуудыг монгол хэл дээрээ бичээд явна

'''[[:Category:Mn.openoffice.org|Mn.OpenOffice.org]] -д Ангилалаар''' хандана.

Монгол хэл дээр(In Mongolian language)

2008-12-09T11:49:37Z

Erdee: New page: Category:Mn.openoffice.org Энэ хуудсыг ашиглаад монгол хэл дээр ОпенОфисын баримтуудыг монгол хэл дээрээ бичээд...

[[Category:Mn.openoffice.org]]
Энэ хуудсыг ашиглаад монгол хэл дээр ОпенОфисын баримтуудыг монгол хэл дээрээ бичээд явна

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-09T11:46:31Z

Erdee:

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
<li>[[Монгол хэл дээр(In Mongolian language)]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

----

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг зураглах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг зураглах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэрийг зураглах (complex text layout) хэсгийн тохиргоог суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, '''Төвөгтэй бичвэрийг зураглах'''ийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБЗ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэрийг Зураглах(CTL)''-ыг ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБЗ(CTL) гэх Хинди, Хиврү, Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЖЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг устгах (Delete) товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах (Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

'''Хамаарах сэдвүүд'''

*[[Баримтын хэлний тохирго]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Хэл]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийг Зураглах]]

'''Төвөгтэй бичвэрийг зураглах(CTL):''' Төвөгтэй бичвэрийг зураглахыг ашиглах хэлүүд дараах үндсэн шинжийн зарим хэсгийг эсвэл бүгдийн агуулна.
* Хэд хэдэн хэсгүүдээр зохиомжлогдох глипүүд эсвэл тэмдэгтүүдээр бичигдэх хэл,
* Бичвэрийн чиглэл баруунөаас зүүнлүү чиглэх
Энэ бүгдийн тохиргоог хийхдээ дээр дурдсан хамаарах сэдвүүд гэсэн жагсаалтаар гүйцэтгэнэ. ...

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийг Зураглах

2008-12-09T11:26:45Z

Erdee:

[[Category:Mn.openoffice.org]]

Энд төвөгтэй бичвэрийг зураглахыг ашиглах баримт бичгүүдийн тохируулгыг тодорхойлно.
Энэ даалгаварыг сонгохдоо:
'''Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийг зураглах(харуулах)''' сонгоно.

=== Цуваа дарааллыг шалгах ===
Тай мэт зарим хэлнүүдэд бичгийн дүрэмд зарим тодорхой хэдэн тэмдэгтүүд нэгнийхээ ард орж болохгүй гэсэн дүрэмтэй байдаг. Хэрэв '''оруулах дараал шалгах (SIC)''' үйлдэл зөвшөөрөгдсөн бол нэг тэмдэгтийн дараа тодорхой тэмдэгт оруулахгүй гэдгийг, хэрэв дүрмээр заагдсан байвал ОпенОфис.орг гүйцэтгэж чадна.

=== Дараалал шалгагчийн хэрэглэ ===
Тай гэх мэт хэлнүүдийн хувьд оруулах дараалал шалгах-ийг зөвшөөрөгдсөнийг тэмдэглэж ажиллана.

=== Хориглосон(хязгаарлагдмал) ===
Хориотой тэмдэгтүүдийн хослолуудыг хэрэглэх болон хэвлэхээс сэргийлэнэ.

[[Mongolian_script_(Монгол_бичиг)]] үндсэн хуудас руу буцах үед хэрэглэ.

Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийг Зураглах

2008-12-09T11:24:02Z

Erdee:

Энд төвөгтэй бичвэрийг зураглахыг ашиглах баримт бичгүүдийн тохируулгыг тодорхойлно.
Энэ даалгаварыг сонгохдоо:
'''Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийг зураглах(харуулах)''' сонгоно.

=== Цуваа дарааллыг шалгах ===
Тай мэт зарим хэлнүүдэд бичгийн дүрэмд зарим тодорхой хэдэн тэмдэгтүүд нэгнийхээ ард орж болохгүй гэсэн дүрэмтэй байдаг. Хэрэв '''оруулах дараал шалгах (SIC)''' үйлдэл зөвшөөрөгдсөн бол нэг тэмдэгтийн дараа тодорхой тэмдэгт оруулахгүй гэдгийг, хэрэв дүрмээр заагдсан байвал ОпенОфис.орг гүйцэтгэж чадна.

=== Дараалал шалгагчийн хэрэглэ ===
Тай гэх мэт хэлнүүдийн хувьд оруулах дараалал шалгах-ийг зөвшөөрөгдсөнийг тэмдэглэж ажиллана.

=== Хориглосон(хязгаарлагдмал) ===
Хориотой тэмдэгтүүдийн хослолуудыг хэрэглэх болон хэвлэхээс сэргийлэнэ.

[[Mongolian_script_(Монгол_бичиг)]] үндсэн хуудас руу буцах үед хэрэглэ.

Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийг Зураглах

2008-12-09T11:22:28Z

Erdee:

Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийг Зураглах

2008-12-09T11:14:42Z

Erdee: New page: Энд төвөгтэй бичвэрийг зураглахыг ашиглах баримт бичгүүдийн тохируулгыг тодорхойлно. Энэ даалгавары...

Энд төвөгтэй бичвэрийг зураглахыг ашиглах баримт бичгүүдийн тохируулгыг тодорхойлно.
Энэ даалгаварыг сонгохдоо:
'''Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийг зураглах(харуулах)''' сонгоно.

== Цуваа дарааллыг шалгах ==
Тай мэт зарим хэлнүүдэд бичгийн дүрэмд зарим тодорхой хэдэн тэмдэгтүүд нэгнийхээ ард орж болохгүй гэсэн дүрэмтэй байдаг. Хэрэв '''оруулах дараал шалгах (SIC)''' үйлдэл зөвшөөрөгдсөн бол нэг тэмдэгтийн дараа тодорхой тэмдэгт оруулахгүй гэдгийг, хэрэв дүрмээр заагдсан байвал ОпенОфис.орг гүйцэтгэж чадна.

== Дараалал шалгагчийн хэрэглэ ==
Тай гэх мэт хэлнүүдийн хувьд оруулах дараалал шалгах-ийг зөвшөөрөгдсөнийг тэмдэглэж ажиллана.

== Хориглосон(хязгаарлагдмал) ==

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-09T10:50:24Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас) */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

----

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг зураглах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг зураглах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэрийг зураглах (complex text layout) хэсгийн тохиргоог суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, '''Төвөгтэй бичвэрийг зураглах'''ийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБЗ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэрийг Зураглах(CTL)''-ыг ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБЗ(CTL) гэх Хинди, Хиврү, Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЖЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг устгах (Delete) товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах (Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

'''Хамаарах сэдвүүд'''

*[[Баримтын хэлний тохирго]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Хэл]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийг Зураглах]]

'''Төвөгтэй бичвэрийг зураглах(CTL):''' Төвөгтэй бичвэрийг зураглахыг ашиглах хэлүүд дараах үндсэн шинжийн зарим хэсгийг эсвэл бүгдийн агуулна.
* Хэд хэдэн хэсгүүдээр зохиомжлогдох глипүүд эсвэл тэмдэгтүүдээр бичигдэх хэл,
* Бичвэрийн чиглэл баруунөаас зүүнлүү чиглэх
Энэ бүгдийн тохиргоог хийхдээ дээр дурдсан хамаарах сэдвүүд гэсэн жагсаалтаар гүйцэтгэнэ. ...

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-09T10:45:40Z

Erdee:

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

----

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг зураглах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг зураглах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэрийг зураглах (complex text layout) хэсгийн тохиргоог суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, '''Төвөгтэй бичвэрийг зураглах'''ийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБЗ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэрийг Зураглах(CTL)'' ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБЗ(CTL) гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг устгах (Delete) товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах (Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

'''Хамаарах сэдвүүд'''

*[[Баримтын хэлний тохирго]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Хэл]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийг Зураглах]]

'''Төвөгтэй бичвэрийг зураглах(CTL):''' Төвөгтэй бичвэрийг зураглахыг ашиглах хэлүүд дараах үндсэн шинжийн зарим хэсгийг эсвэл бүгдийн агуулна.
* Хэд хэдэн хэсгүүдээр зохиомжлогдох глипүүд эсвэл тэмдэгтүүдээр бичигдэх хэл,
* Бичвэрийн чиглэл баруунөаас зүүнлүү чиглэх
Энэ бүгдийн тохиргоог хийхдээ дээр дурдсан хамаарах сэдвүүд гэсэн жагсаалтаар гүйцэтгэнэ. ...

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-09T10:22:19Z

Erdee:

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

----

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийн зохиомж''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийн зохиомж(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэрийн зохиомж (complex text layout) хэсгийн тохиргоог суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, '''Төвөгтэй бичвэрийн зохиомж'''ийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБЗ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэрийн Зохиомж(CTL)'' ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБЗ(CTL) гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг устгах (Delete) товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах (Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

'''Хамаарах сэдвүүд'''

*[[Баримтын хэлний тохирго]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Хэл]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрийн Зохиомж]]

'''Төвөгтэй бичвэрийн зохиомж(CTL):''' Төвөгтэй бичвэрийн зохиомж ашиглах хэлүүд дараах үндсэн шинжийн зарим хэсгийг эсвэл бүгдийн агуулна.
* Хэд хэдэн хэсгүүдээр зохиомжлогдох глипүүд эсвэл тэмдэгтүүдээр бичигдэх хэл,
* Бичвэрийн чиглэл баруунөаас зүүнлүү чиглэх
Энэ бүгдийн тохиргоог хийхдээ дээр дурдсан хамаарах сэдвүүд гэсэн жагсаалтаар гүйцэтгэнэ. ...

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

User talk:Erdee

2008-12-09T09:41:39Z

Erdee: New page: == Монгол Хэл дээр == Вики хуудас монголоор эхлэнэ

== Монгол Хэл дээр ==
Вики хуудас монголоор эхлэнэ

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T18:20:44Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас) */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

----

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, '''Төвөгтэй бичвэр'''ийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)'' ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ(CTL) гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг устгах (Delete) товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах (Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

'''Хамаарах сэдвүүд'''

*[[Баримтын хэлний тохирго]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Хэл]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрээр харагдах]]

'''Төвөгтэй бичвэр харуулагч(CTL):''' Төвөгтэй бичвэр харуулагч ашиглах хэлүүд дараах үндсэн шинжийн зарим хэсгийг эсвэл бүгдийн агуулна.
* Хэд хэдэн хэсгүүдээр зохиомжлогдох глипүүд эсвэл тэмдэгтүүдээр бичигдэх хэл,
* Бичвэрийн чиглэл баруунөаас зүүнлүү чиглэх
Энэ бүгдийн тохиргоог хийхдээ дээр дурдсан хамаарах сэдвүүд гэсэн жагсаалтаар гүйцэтгэнэ. ...

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T18:18:45Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас) */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

----

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, '''Төвөгтэй бичвэр'''ийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)'' ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ(CTL) гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг Delete товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах(Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

'''Хамаарах сэдвүүд'''

*[[Баримтын хэлний тохирго]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Хэл]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрээр харагдах]]

'''Төвөгтэй бичвэр харуулагч(CTL):''' Төвөгтэй бичвэр харуулагч ашиглах хэлүүд дараах үндсэн шинжийн зарим хэсгийг эсвэл бүгдийн агуулна.
* Хэд хэдэн хэсгүүдээр зохиомжлогдох глипүүд эсвэл тэмдэгтүүдээр бичигдэх хэл,
* Бичвэрийн чиглэл баруунөаас зүүнлүү чиглэх
Энэ бүгдийн тохиргоог хийхдээ дээр дурдсан хамаарах сэдвүүд гэсэн жагсаалтаар гүйцэтгэнэ.

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T18:05:23Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас) */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

----

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, '''Төвөгтэй бичвэр'''ийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)'' ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ(CTL) гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг Delete товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах(Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

'''Хамаарах сэдвүүд'''

*[[Баримтын хэлний тохирго]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Хэл]]
*[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрээр харагдах]]

'''Төвөгтэй бичвэр харуулагч(CTL):''' Төвөгтэй бичвэрээр харагдах

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T18:04:44Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас) */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

----

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, '''Төвөгтэй бичвэр'''ийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)'' ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ(CTL) гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг Delete товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах(Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

'''Хамаарах сэдвүүд'''
[[Баримтын хэлний тохирго]]
[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Хэл]]
[[Хэрэгсэл - Тохируулга - Хэлний тохирго - Төвөгтэй бичвэрээр харагдах]]

'''Төвөгтэй бичвэр харуулагч(CTL):''' Төвөгтэй бичвэрээр харагдах

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T18:02:54Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас) */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

----

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, '''Төвөгтэй бичвэр'''ийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)'' ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ(CTL) гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг Delete товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах(Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

'''Хамаарах сэдвүүд'''
[[Баримтын хэлний тохирго]]
[[Хэрэгсэл->Тохируулга->Хэлний тохирго->Хэл]]
[[Хэрэгсэл->Тохируулга->Хэлний тохирго->Төвөгтэй бичвэрээр харагдах]]

'''Төвөгтэй бичвэр харуулагч(CTL):''' Төвөгтэй бичвэрээр харагдах

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T17:54:57Z

Erdee: /* Орчин */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

----

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, '''Төвөгтэй бичвэр'''ийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)'' ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ(CTL) гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг Delete товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах(Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T17:50:17Z

Erdee: /* ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

----

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)'' ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ(CTL) гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг Delete товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах(Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T17:49:54Z

Erdee: /* ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =
---

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)'' ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ(CTL) гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг Delete товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах(Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T17:48:41Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас) */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист ''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)'' ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ(CTL) гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг Delete товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах(Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T17:47:51Z

Erdee: /* Орчин */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
'''ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлүүд:''' Үүнийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ(CTL) гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээч жишээ нь Тай хэлний бичвэрийн хэлбэржүүлэл нь дараах онцлог шинжийг хангана.

* Параграфын жигдрүүлэлт нь тэмдэг бүхий мөрийн жинхэн биет үсэг нь хязгаартаа тохирон сунаж агшина. харин бусад хэлний бичгийн хувьд үгийн хооронд орших сул зай сунаж агшина.
* Тэмдэгтүүдээр үүсэгсэн нэг бүхэл зохиомж бүтцийг Delete товчоор устгана. Урьдах зохиомж үсгийн сүүлийн хэсгийг эргэж устгах(Backspace) товч хэрэглэж устгана.
* Дараах эсвэл өмнөх бүхэл зохиомж үсэг рүү харайхдаа баруун сум эсвэл зүүн сум товчыг ашиглана. Зохиомж үсэг дотор курсорыг байрлуулахдаа '''Alt+Сум''' товч ашиглана.

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T17:29:07Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас) */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
====ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлүүд====

яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T17:25:57Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас) */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмждэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэнэ эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүн тийш оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун тийш оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T16:22:20Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас) */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмжидэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэн эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.

Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман (Western) бичвэрийг оруулж ирвэл(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор "бичвэрийн эхэнд" зүүн сумаар очих, "бичвэрийн төгсгөлд" баруун сумаар очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчууд хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчны аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*'''Ctrl+Shift+D''' эсвэл '''Ctrl+Right Shift Key''' бичвэрийг баруунаас зүүншээ оруулахаар бэлэн,
*'''Ctrl+Shift+A''' эсвэл '''Ctrl+Left Shift Key''' бичвэрийг зүүнээс баруун шаа оруулахаар бэлэн,
*'''CTL'''-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудас, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр багана ба зүүн талынх нь сүүлийн багана гэж ажиллана.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T16:15:34Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас) */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмжидэг болсон бөгөөд (ЗЧ: Монгол бичгийг жинхэн эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж) байна.
Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман(Western) бичвэрийг дундуур оруулж ирэхэд(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор нь Зүүн сум "бичвэрийн эхэнд" очих, баруун сум "бичвэрийн төгсгөлд" очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнуудын хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчуудын аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*Ctrl+Shift+D эсвэл Ctrl+Right Shift Key бичвэрийг баруунаас зүүншээ оруулахаар бэлэн болно.
*Ctrl+Shift+A эсвэл Ctrl+Left Shift Key бичвэрийг зүүнээс баруун шаа оруулахаар бэлэн болно.
*CTL-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудаснууд, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр баган ба зүүн талынх нь сүүлийн багана болно.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T16:13:17Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл (ОпенОфисын тусламж баримтаас)===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмжидэг болсон бөгөөд Монгол бичгийг жинхэн эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж байна.
Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман(Western) бичвэрийг дундуур оруулж ирэхэд(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор нь Зүүн сум "бичвэрийн эхэнд" очих, баруун сум "бичвэрийн төгсгөлд" очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнуудын хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчуудын аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*Ctrl+Shift+D эсвэл Ctrl+Right Shift Key бичвэрийг баруунаас зүүншээ оруулахаар бэлэн болно.
*Ctrl+Shift+A эсвэл Ctrl+Left Shift Key бичвэрийг зүүнээс баруун шаа оруулахаар бэлэн болно.
*CTL-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудаснууд, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр баган ба зүүн талынх нь сүүлийн багана болно.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T16:07:34Z

Erdee: /* Орчин */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр харуулагч (complex text layout) суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмжидэг болсон бөгөөд Монгол бичгийг жинхэн эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж байна.
Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман(Western) бичвэрийг дундуур оруулж ирэхэд(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор нь Зүүн сум "бичвэрийн эхэнд" очих, баруун сум "бичвэрийн төгсгөлд" очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнуудын хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчуудын аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*Ctrl+Shift+D эсвэл Ctrl+Right Shift Key бичвэрийг баруунаас зүүншээ оруулахаар бэлэн болно.
*Ctrl+Shift+A эсвэл Ctrl+Left Shift Key бичвэрийг зүүнээс баруун шаа оруулахаар бэлэн болно.
*CTL-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудаснууд, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр баган ба зүүн талынх нь сүүлийн багана болно.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T16:04:10Z

Erdee: /* Гараас оруулах */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll(''хувилбарын дугаарыг олж тавьх'') хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмжидэг болсон бөгөөд Монгол бичгийг жинхэн эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж байна.
Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман(Western) бичвэрийг дундуур оруулж ирэхэд(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор нь Зүүн сум "бичвэрийн эхэнд" очих, баруун сум "бичвэрийн төгсгөлд" очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнуудын хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчуудын аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*Ctrl+Shift+D эсвэл Ctrl+Right Shift Key бичвэрийг баруунаас зүүншээ оруулахаар бэлэн болно.
*Ctrl+Shift+A эсвэл Ctrl+Left Shift Key бичвэрийг зүүнээс баруун шаа оруулахаар бэлэн болно.
*CTL-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудаснууд, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр баган ба зүүн талынх нь сүүлийн багана болно.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T16:00:59Z

Erdee: /* Нээлттэй Фонт (Opentype Font) */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийн зарчмыг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмжидэг болсон бөгөөд Монгол бичгийг жинхэн эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж байна.
Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман(Western) бичвэрийг дундуур оруулж ирэхэд(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор нь Зүүн сум "бичвэрийн эхэнд" очих, баруун сум "бичвэрийн төгсгөлд" очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнуудын хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчуудын аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*Ctrl+Shift+D эсвэл Ctrl+Right Shift Key бичвэрийг баруунаас зүүншээ оруулахаар бэлэн болно.
*Ctrl+Shift+A эсвэл Ctrl+Left Shift Key бичвэрийг зүүнээс баруун шаа оруулахаар бэлэн болно.
*CTL-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудаснууд, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр баган ба зүүн талынх нь сүүлийн багана болно.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T15:54:46Z

Erdee: /* Үсгийн юникод */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум ба гэдэс хэрэглэх үсгээс бүрдэх үе(холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмжидэг болсон бөгөөд Монгол бичгийг жинхэн эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж байна.
Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман(Western) бичвэрийг дундуур оруулж ирэхэд(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор нь Зүүн сум "бичвэрийн эхэнд" очих, баруун сум "бичвэрийн төгсгөлд" очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнуудын хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчуудын аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*Ctrl+Shift+D эсвэл Ctrl+Right Shift Key бичвэрийг баруунаас зүүншээ оруулахаар бэлэн болно.
*Ctrl+Shift+A эсвэл Ctrl+Left Shift Key бичвэрийг зүүнээс баруун шаа оруулахаар бэлэн болно.
*CTL-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудаснууд, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр баган ба зүүн талынх нь сүүлийн багана болно.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T15:52:45Z

Erdee: /* Үсгийн юникод */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагууд, нум болон гэдэс хэрэглэх үсгийн үеүүд (холбоос) гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмжидэг болсон бөгөөд Монгол бичгийг жинхэн эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж байна.
Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман(Western) бичвэрийг дундуур оруулж ирэхэд(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор нь Зүүн сум "бичвэрийн эхэнд" очих, баруун сум "бичвэрийн төгсгөлд" очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнуудын хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчуудын аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*Ctrl+Shift+D эсвэл Ctrl+Right Shift Key бичвэрийг баруунаас зүүншээ оруулахаар бэлэн болно.
*Ctrl+Shift+A эсвэл Ctrl+Left Shift Key бичвэрийг зүүнээс баруун шаа оруулахаар бэлэн болно.
*CTL-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудаснууд, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр баган ба зүүн талынх нь сүүлийн багана болно.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T15:47:33Z

Erdee: /* ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' (монгол хувилбарт) тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагуудыг холбоосууд гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмжидэг болсон бөгөөд Монгол бичгийг жинхэн эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж байна.
Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман(Western) бичвэрийг дундуур оруулж ирэхэд(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор нь Зүүн сум "бичвэрийн эхэнд" очих, баруун сум "бичвэрийн төгсгөлд" очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнуудын хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчуудын аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*Ctrl+Shift+D эсвэл Ctrl+Right Shift Key бичвэрийг баруунаас зүүншээ оруулахаар бэлэн болно.
*Ctrl+Shift+A эсвэл Ctrl+Left Shift Key бичвэрийг зүүнээс баруун шаа оруулахаар бэлэн болно.
*CTL-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудаснууд, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр баган ба зүүн талынх нь сүүлийн багана болно.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-12-01T15:45:37Z

Erdee: /* ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулаад хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' () тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагуудыг холбоосууд гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмжидэг болсон бөгөөд Монгол бичгийг жинхэн эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж байна.
Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман(Western) бичвэрийг дундуур оруулж ирэхэд(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор нь Зүүн сум "бичвэрийн эхэнд" очих, баруун сум "бичвэрийн төгсгөлд" очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнуудын хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчуудын аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*Ctrl+Shift+D эсвэл Ctrl+Right Shift Key бичвэрийг баруунаас зүүншээ оруулахаар бэлэн болно.
*Ctrl+Shift+A эсвэл Ctrl+Left Shift Key бичвэрийг зүүнээс баруун шаа оруулахаар бэлэн болно.
*CTL-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудаснууд, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр баган ба зүүн талынх нь сүүлийн багана болно.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-11-27T14:01:45Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулан хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' () тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагуудыг холбоосууд гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг одоогоор дэмжидэг болсон бөгөөд Монгол бичгийг жинхэн эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж байна.
Хэрэв та баруунаас зүүн тийш урсгалтай бичвэрийг сонгож ажиллаж байхдаа Роман(Western) бичвэрийг дундуур оруулж ирэхэд(embedded) зүүнээсээ баруун тийш урсгалаар ажиллана. Курсор нь Зүүн сум "бичвэрийн эхэнд" очих, баруун сум "бичвэрийн төгсгөлд" очих шилжих хөдөлгөөнөөр сум товчнуудын хариу үйлдэл гүйцэтгэнэ. Дараах товчуудын аль нэгийг дарснаар бичвэрийн бичгийн чиглэлийг солих боломжтой.

*Ctrl+Shift+D эсвэл Ctrl+Right Shift Key бичвэрийг баруунаас зүүншээ оруулахаар бэлэн болно.
*Ctrl+Shift+A эсвэл Ctrl+Left Shift Key бичвэрийг зүүнээс баруун шаа оруулахаар бэлэн болно.
*CTL-зөвшөөрөгдөж дэмжигдсэн үед зөвхөн дээрх товчны хослол үйлчилнэ.

Бичвэрийн урсгал баруунаас зүүншээ чиглэлээр форматлагдсан байхаар хуудаснууд, хэсгүүд эсвэл фрэймүүдэд олон баганатай ажиллахад баруун талынх нь нэгдүгээр баган ба зүүн талынх нь сүүлийн багана болно.

ОпенОфис.орг-ийн Бичээчид

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-11-25T14:30:19Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулан хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' () тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагуудыг холбоосууд гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр ТБХ гэх Хинди,Хиврү,Араб гэх хэлүүдийг саяханаас дэмжидэг болсон бөгөөд Монгол бичгийг жинхэн эх кодод дэмждэг болох нь өнөө маргаашгүй орж ирнэ гэдэгт найдаж байна.
Хэрэв та баруунаас зүүн тийш бичих бичиг дотор Өрнөдийн(Western) бичвэрийг суулгаж(embedded) өгөхөд зүүнээсээ баруун тийш бичнэ. Курсор нь "Баруун тийш

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-11-25T10:12:38Z

Erdee:

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[http://mongol.openmn.org Монгол бичиг компьютерт ] Бүх боломж </li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулан хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' () тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагуудыг холбоосууд гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-11-25T10:05:48Z

Erdee: /* Багаж хэрэгсэл */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулан хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' () тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагуудыг холбоосууд гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===
ОпенОфист '''Төвөгтэй Бичвэр Харуулагч(CTL)''' ашиглах хэлийг яаж дэмжсэн бэ гэхээр

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-11-25T09:56:50Z

Erdee: /* Оруулах */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулан хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' () тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагуудыг холбоосууд гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL)''' болон баруунаас зүүн, зүүнээс баруун тийш бичих, тэмдэгтийг эргүүлж бичих боломжийг дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас бичиж оруулахаас гадна монгол бичгийн юникод файлыг оруулгаар оруулах зарчимыг ч ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай. Одоогоор энэ үйлдэл Опенофисын 2.4 хувилбар дэмждэг.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-11-20T10:21:31Z

Erdee: /* Орчин */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулан хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' () тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагуудыг холбоосууд гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL) болон баруунаас зүүн тийш(RTL) бичих боломжийг хангаж дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас шууд бичиж оруулах эсвэл монгол үсгийн юникодоор бэлтгэсэн файлыг оруулах байдлаар бас ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд '''монгол бичгийн фонт''', системээс хамааруулж '''гарын драйвар суулгаж өгөх'''өөс гадна '''үйлдлийн системийн хэлний тохиргоо'''ны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын ''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй'' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхжүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-11-19T13:53:38Z

Erdee: /* Орчин */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулан хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' () тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагуудыг холбоосууд гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL) болон баруунаас зүүн тийш(RTL) бичих боломжийг хангаж дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас шууд бичиж оруулах эсвэл монгол үсгийн юникодоор бэлтгэсэн файлыг оруулах байдлаар бас ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд монгол бичгийн фонт, системээс хамааруулж гарын драйвар суулгаж өгөхөөс гадна үйлдлийн системийн хэлний тохиргооны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын '''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй''' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхижүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ) гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-11-19T13:52:23Z

Erdee: /* Орчин */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулан хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' () тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагуудыг холбоосууд гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL) болон баруунаас зүүн тийш(RTL) бичих боломжийг хангаж дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас шууд бичиж оруулах эсвэл монгол үсгийн юникодоор бэлтгэсэн файлыг оруулах байдлаар бас ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд монгол бичгийн фонт, системээс хамааруулж гарын драйвар суулгаж өгөхөөс гадна үйлдлийн системийн хэлний тохиргооны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын '''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй''' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхижүүлсэн байна. (Миний бодлоор технологийн судалгаанд суурьлахад зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ)гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх)

===Багаж хэрэгсэл ===

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)

Mongolian script (Монгол бичиг)

2008-11-19T13:49:29Z

Erdee: /* Орчин */

[[Category:Mn.openoffice.org]]

<table align="right" frame="border" bgcolor="#f0f0f0">
<tr> <td align="center">'''Холбоос'''</td> </tr>
<tr><td style="font-size:100%" >
<ul>
<li>[[:Category:Mn.openoffice.org| OpenOffice.org]] Вики баримтууд</li>
<li>[http://mn.openoffice.org ОпенОфис.орг ] Монгол хувилбар</li>
<li>[http://openmn.org ОпенMN ] Нээлтэй эх</li>
<li>[[Mongolian Script in OpenOffice]] </li>
</ul>
</td></tr>
</table>
= ОпенОфис.орг(2.4) т Монгол бичгээр бичвэр бичих =

Үйлдлийн системээс үл хамаарах '''Нээлттэй ажиллах орчин''' буюу ОпенОфисын([http://mn.openoffice.org Mn.openoffice.org]) програм хангамж монгол хэл дээр '''кирилл бичгээр''' болон '''монгол бичгээр''' ажиллах бүрэн боломжтой болсон. Монгол бичиг монголын минь түүх соёлын хэсгийг агуулах тул түүнийг бид мартаж, орхилгүй шинэ технологт тохируулан монгол бичгээр бичих боломжийг нэмж оруулан хөгжүүлээд байвал монгол бичгээр үйлдлийн системээс хамааралгүй чөлөөтэй ашиглах боломж бүрдэнэ.

Монгол бичгийн үсэг нэг бүрийг олон улсын жишиг Юникод 3.0-д ([http://www.unicode.org Unicode]) албан ёсоор 2000 онд оруулсан тул [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Монгол бичгийн Юникодыг] ашиглаж фонтын хөгжиж буй НээлттэйТөрөл ([http://www.opentype.org Opentype]) гэгдэх технологийг ашиглан монгол фонтыг боловсруулж [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf] фонтыг нээлттэй ажиллах орчинд ашиглаж байна.

<table border="2" style="background-color:#F0F0F0">
<tr><td>
*Юникод нь орчин үеийн технологийн шинжлэх ухааны салбарт олон янзын хэлний бичгийн бичвэрийг дэлхий нийтээр солилцох, боловсруулах, харуулах боломжийг дэмжихийн тулд тэмдэгтүүдийг кодлох суурь систем бөгөөд байнгаа хөгжиж шинэчлэгдэж байдаг.
</td>
<td>
*НээлттэйТөрөл нь орчин үеийн хэвлэлтийн фонтын голлох технологууд болох PostScript® ба TrueType® гэсэн хоёр янзын фонтын технологийн нэгдлээр шинчлэн хөгжүүлэж байгаа фонтын технологийн нэг төрөл юм.
</td></tr>
</table>
'''ОпенОфес(2.4)'''-д монгол хэлээр ажиллах орчин бүрдсэнээс гадна онцлох нэг үзүүлэлт нь '''хуудсны мөрийг босоо горимд шилжүүлж, мөр зүүнээсээ баруун луу шилжих боломжийг дэмжсэн''' () тул монгол бичгээр бичвэр бичих үндсэн нэг нөхцөл бүрдсэн. Үүнээс гадна Юникодлосон ямар ч бичвэрийг боловсруулахын тулд
<table align="right">
<tr><td>[[Image:Aab.png|200px|thumb|Аав гэсэн үгийн монгол бичгээр бичихэд эхний мөрд бичигдсэн үсгүүд товчноос орох бөгөөд дэлгэц дээр сүүлийн мөрд бичигдсэн байдлаар харагдана. ]]
</td></tr>
</table>
* товчний логик тоон утгыг харуулах тоон утга болгохоор тэмдэгтийн тоо утгыг олгох
* хүрээлэн байгаа тэмдэгтүүдээсээ хамааран ямар дүрсийг үзүүлэх тухай
* хэд хэдэн тэмдэгтийн хослолыг нэг дүрсээр үзүүлэх
* хэлний үг таслах дүрэм гэх мэт тохиргооны логик дүрмүүд
* харуулах алгоритмд тохируулах зорилготой дүрс бүрт курсорын хөдөлгөөн тохируулах

энэ бүгдийг монгол бичгийн фонт болон оруулах арганд зааж өгсөн байх шаардлагатай.

== Монгол бичгийн тухай ==
'''Монгол бичгийн үүсэл гарлын тухай:''' Монгол бичгийн гарлын тухайд, Арамей гаралтай согд-уйгарын шинэ үсгээс үүсэлтэй гэж судлагчид нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг боловч цаг хугацаа, зам чигийн хувьд санал хуваагдсаар иржээ. Үүнд, нэг хэсэг нь Христосын тооллын эхний мянган жилийн сүүлээр согдоос уйгарууд авч, улмаар XIII зуунд уйгараас Монголчууд дам авсан гэж үздэг бөгөөд энэ үзэл нэгэн хэсэгтээ хүчтэй байсаар иржээ [[В.В.Бартольд 1922, Ф.А.Розенберг 1925,...]].<br><br>
Зарим судлагчид түүхэн нөхцөл байдал хийгээд XIII зууны үеийн монгол бичгийн хэлний тогтсон ёс байдал зэргийг бодолцоод Монголчууд монгол бичгийг Уйгар улсын мөхсөний дараа буюу XIII зуунд авсан бус, харин Уйгар улсыг ид мандаж байх үед авсан байх ёстой гэж үздэг [[G.J.Ramstedt 1902,Б.Я.Владимирцов 1934, Б.Ринчин 1958, ...]]. Учир нь, хүчирхэгжиж буй улс үндэстэн мөхөж байгаа улсын бичиг үсгийг авч байсан баримт байдаггүй [[Link title]]. Энэхүү цаг үеийн тухай академич Б.Ринчин "...уйгар улсын соёл, төр мандах цагийн явдал болохоос биш, уйгарын төр мөхөж, соёл бууран хөсөрдөхийн үед мөхсөн улсын сөнөсөн соёл, гэгдсэн үсгийг монголчууд авч хэрэглэх ёсгүй" [[Link title]] хэмээн тэмдэглэсэн байна.

== Үсгийн юникод ==

Босоогоор бичигдэх, баруунаас зүүн тийш мөр шилжих, үгийн эхэн дунд адагт орохдоо өөр хэлбэрүүдтэй Монгол, Тод, Шивээ, Манж бичгийн үсгийг Юникодод Монгол үсгийн бүлэг болгож үсэг нэг бүрд (U+1800)аас эхлэн нэг нэг код оноож оруулсан билээ. Энэ кодыг ашиглаж мэдээллийг хадгалах, дамжуулах, солилцох бүрэн боломжтой. Харин бичиг тус бүрээр бичигдэх бичвэрийг бичиж харуулах хэвлэхдээ ижил хэлбэртэй бичигдэх үсгийн зурлагуудыг холбоосууд гэх мэт байж болох бүх зурлагийг давталгүйгээр '''фонт'''ын хувийн хэрэглээ талбарт (U+F300) дан '''''Глип''''' (glyph)-үүдийг, (U+F400)'''Холбоос'''(ligature)-уудыг байрлуулж ашигласан. <br>

Монгол бичиг үсгийн Юникодын талаар англи хэлээр [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf Юникод 5.0], монгол хэлээр [http://openmn.org/index.php?nav=9&pageId=12&cat=22 ОпенМН баримтжуулалтаас] болон дэлгэрэнгүй (үсгийн хувилах дүрэм, монгол бичгийг компьютерт оруулах програм хангамжийг боловсруулахад хэрэглэх хяналтын кодуудын ажиллах зарчим...)мэдээллийг НҮБ-ийн их сургуулийн 170 гэсэн дугаартай судалгааны тайлангаас (Traditional Mongolian Script in the ISO/IEC 10646 and Unicode Standards [http://www.iist.unu.edu/newrh/III/1/page.html|UNU/IIST Report No.170]) бүрэн хэмжээгээр татаж аваад харж болно.

== Нээлттэй Фонт (Opentype Font) ==
'''НээлттэйТөрөл''' (Opentype) гэгдэх фонт нь бичгийн хэл ба хэвлэхийг дэмжих чадалтай олон янзын ухаалаг тохиргоо бүхий '''БодитТөрөл'''(TrueType) бүтэцтэй фонт юм. Уг фонтын глип буюу тэмдэгтийг дүрслэн зурах өгөгдөл нь хоёр янз байж болно. Үүнд БодитТөрөл эсвэл Жижиг оврын фонт формат (CFF нь PostScript-ын Type 2-оос үүсэлтэй) дүрслэл.<br>

НээлттэйТөрлийн тохиргоонд '''Глип''' (''сэлгэлт'') орлуулалтыг бүрэн дэмждэг ба глип сэлгэх хүснэгт нь фонтын хэлний бичлэгийн системийг хангах ба бичвэр бичих бичлэгт орлуулах глипүүдийн хувирах хувирлын тухай мэдээллийг агуулна. Жишээлбэл: монгол бичигт ихэнхи үсэг үгэнд орохдоо орох байрлалаасаа хамаарч өөр өөрөөр хувирахад, зарим бичгийн хэлэнд глип сэлгэлтийг гоо зүйн үүднээс хэрэглэхэд ашиглана. Бидний бүтээсэн '''MongolianScript''' нэртэй нээлттэй төрлийн фонтод монгол бичгийн зарчмыг алгоритмчлаад сэлгүүрийн тохиргоог тодорхойлсон тул үйлдлийн системээс хамаарахгүй UNIX, Linux, Windows... талбарт ашиглах боломжтой. [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6&op=get_file&item=19 MongolianScript.otf & MongolianScript.ttf] фонтуудыг '''ОпенМН''' Вэб хуудасны [http://openmn.org/index.php?nav=4&pageId=6 татацууд]ын "Mongolian script tools" нэртэй татцаас татаж авах боломжтой.<br>

Фонт байхаар л аль нэг босоогоор бичих нөхцлийг хангах програм хангамжийг ашиглаад монголоор бичвэр бичээд байна гээд ойлгож болохгүй. Үүнд бичвэр бичихэд дарсан товчоос орох утга Юникодын монгол үсгийн оноолт код байхыг шаардана. Энэ бүгдийг гараас оруулах аргаар зохицуулах үүрэгтэй.

== Оруулах ==

Товчлуур буюу компьютерын гар дээр байхгүй үсэг тэмдэгтийг хэрэглэгч оруулах боломжийг үйлдлийн системийн '''оруулах арга''' (input method) болон '''төвөгтэй бичвэрийг харуулах''' (complex text layout) гэж нэрлэгдэх хэсэг програмуудаар гүйцэтгэнэ. Үйлдлийн систем бүр өөр өөрийн оруулах аргатай байна.

Опенофисын нэг онцлог нь програмын систем өөрөө төвөгтэй бичвэрийг харуулах(CTL) болон баруунаас зүүн тийш(RTL) бичих боломжийг хангаж дэмждэг. Иймээс монгол бичгийг гараас шууд бичиж оруулах эсвэл монгол үсгийн юникодоор бэлтгэсэн файлыг оруулах байдлаар бас ашиглах боломжтой байна.

=== Гараас оруулах ===

Гарын драйвар нь товчны даралт бүрд монгол үсгийн юникод эсвэл монгол бичигт хэрэглэгдэх цэг тэмдэг эсвэл хяналтын кодын нэгийг харгалзуулах буулгалтыг бэлтгэж өгөхөд хангалтай болно. Өөрөөр хэлбэл товчлуур дээр байгаа латин үсэг тэмдэг бүртэл нэг монгол үсэг тэмдэг харгалзах харгалзааг дотогш орохоор бэлтгэж өгнө.

<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
|-
|
[[Image:Key_MonScr1.png|300px|thumb|Ердийн байдалд монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr2.png|300px|thumb|Caps Lock-той монгол үсгийн гарын байрлал]]
||
[[Image:Key_MonScr3.png|300px|thumb|Shift-тэй монгол үсгийн гарын байрлал]]
|}
</center>

Виндовузаас бусад үйлдлийн системүүд дээр ажиллах ОпенОфисийн багц бүрт монгол бичгээр ажиллах гарын драйваруудыг суулгацанд нэгтгэж өгсөн тул шууд ажиллана. Харин Виндовуз үйлдлийн системд Unisribe('''U'''nicode '''S'''cripts '''P'''rocessor) гэж нэрлэгдэх Юникодоор бичигдэх бичвэрийг боловсруулагч USP10.dll хэрэгжүүлнэ. Үүнийг '''ОпенМН''' вэб хуудасны татацаас татаж авна.

=== Файлаас оруулах ===

Дурын юникод файл үүсгэгч програм хангамжаар эсвэл HTML-ээр монгол бичгийн суурь кодоор үүсэгсэн юникод файлыг ОпенОфисийн '''Оруулга->Файл->Оруулах->кодчилсон файл''' эсвэл HTML файлын төрөл гээд файлын нэрээр оруулахад монгол бичгээр бичсэн бичвэрийг шууд оруулж болно. Жишээлбэл "монгол" гэсэн үгийн монгол бичгийн бичвэр аравтаар &#6190;&#6179;&#6185;&#6189;&#6179;&#6191; эсвэл арван зургаатаар &#x182E;&#x1823;&#x1829;&#x182D;&#x1823;&#x182F; гэсэн юникодтой байх бөгөөд
галигаар '''мо''нг''гол''' гэж бичснийг оруулгаар оруулахад хангалттай.
<center>
{| border="0" style="background:transparent;"
[[Image:Word_Mongol.png|700px|Гараас товчийг дарж оруулахад ...]]
|}
</center>

== Орчин ==

ОпенОфис дээр монгол бичгээр ажиллахаас өмнө үйлдлийн системд монгол бичгийн фонт, системээс хамааруулж гарын драйвар суулгаж өгөхөөс гадна үйлдлийн системийн хэлний тохиргооны хэлний нэмэлт дэмжлэгийн төвөгтэй бичвэр(complex script)болон зүүн Азийн хэлний дэмжлэгийг суулгаж өгсөн байх шаардлагатай. Мөн ОпенОфис дотор '''Хэрэгсэл -> Тохируулга -> Хэлний тохиргоо -> Хэл -> Өргөтгөсөн хэлний үйлчилгээ''' гэсэн талбарын '''Азийн хэлний хувьд идэвхтэй, Төвөгтэй бичвэрийн хэлбэрийн хувьд идэвхтэй''' гэсэн жижиг хайрцгуудыг идэвхижүүлсэн байна.(Миний бодлоор технологийн судалгаагаар зүүн Азийн хэлний хувьд гэснийг идэвхжүүлэлгүй, ганц (ТБХ)гэснийг идэхжүүлэхэд монгол бичгээр ажиллах байх гэж бодож байна.)

===Багаж хэрэгсэл ===

=== Бичвэр бичих ===
Англи,Герман,Кирилл,Монгол бичгээр бичвэрийг хольж бичихдээ

== Монгол бичгээр ОпенОфис ажиллахгүй бол юуг дутуу тохируулсан бэ ==
Бичвэр бичигдэнэ

== Монгол бичгээр бичих жишээ ==

[[Image:Mongol_bichig.png|700px|ОпенОфисын 2.4 -ийн монгол хувилбар дээр монгол бичгээр бичвэр бичих талаар гаргасан заавраас жишээ болгож харуулав ]]

--[[User:Erdee|erdee]] 12:09, 24 September 2008 (CEST)